မန္တလာ ဆရာမျိုး
“ငွေတစ်သိန်းထည့်ရင် တစ်လကို နှစ်သောင်းအမြတ်ရမယ်”
“ဘာမှလုပ်စရာမလိုဘူး၊ ငွေထည့်ထားရုံပဲ”
“ဘဏ်တိုးထက် အများကြီးကောင်းတယ်၊ အရင်းလည်း အာမခံတယ်”
“အခုဝင်မှ ဒီအမြတ်နှုန်းရမယ်၊ နောက်ကျရင် မရတော့ဘူး”
ဒီလိုစကားမျိုးတွေကို လူမှုကွန်ရက်ပေါ်မှာဖြစ်စေ၊ မိတ်ဆွေအသိအကျွမ်းတွေကြားမှာဖြစ်စေ ကြားဖူးကြပါလိမ့်မယ်။ အချို့က Online Investment၊ Trading၊ Crypto၊ ရွှေရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု၊ အိမ်ခြံမြေ၊ စီးပွားရေးလုပ်ငန်း စသည့်နာမည်မျိုးစုံသုံးပြီး လူတွေကို ငွေထည့်ခိုင်းတတ်ကြပါတယ်။
ဒါပေမယ့် တကယ်အမြတ်ထွက်နေတဲ့ စီးပွားရေးလုပ်ငန်းမရှိဘဲ နောက်မှဝင်လာသူတွေရဲ့ ငွေကို အရင်ဝင်ထားသူတွေအတွက် “အမြတ်” အဖြစ် ပြန်ပေးနေတယ်ဆိုရင် ဒါဟာ Ponzi Scheme လို့ခေါ်တဲ့ ငွေကြေးလိမ်လည်မှုပုံစံတစ်မျိုး ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။
Ponzi Scheme ရဲ့ အဓိကလှည့်ကွက်က ရိုးရိုးလေးပါ။
ဥပမာ မောင်အောင်က ငွေ ၁၀ သိန်းထည့်တယ်ဆိုပါစို့။ လစဉ် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းအမြတ်ပေးမယ်လို့ ကတိပေးထားတဲ့အတွက် ပထမလမှာ မောင်အောင်ကို တစ်သိန်းပြန်ပေးပါတယ်။
မောင်အောင်က “တကယ်ရတာပဲ” ဆိုပြီး ယုံသွားပါတယ်။
တကယ်တော့ အဲဒီတစ်သိန်းဟာ စီးပွားရေးလုပ်ပြီးရတဲ့ အမြတ်ဖြစ်ချင်မှ ဖြစ်မှာပါ။ နောက်မှဝင်လာတဲ့ မသီတာရဲ့ ငွေထဲက တစ်သိန်းကို မောင်အောင်အား အမြတ်အဖြစ် ပြန်ပေးလိုက်တာလည်း ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။
မောင်အောင်က အမြတ်တကယ်ရနေတဲ့အခါ မိတ်ဆွေတွေကိုပါ ပြောပြလာပါတယ်။
“ငါထည့်ထားတာ အမြတ်ပုံမှန်ရတယ်။ စိတ်ချရတယ်”
ဆိုပြီး ကိုယ်တိုင်က ကြော်ငြာပေးသူတစ်ယောက်လို ဖြစ်လာနိုင်ပါတယ်။
ဒီအချိန်မှာ လူသစ်တွေ ပိုဝင်လာတယ်။ ငွေတွေပိုဝင်လာတယ်။ ဝင်လာတဲ့ငွေထဲက တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းကို အရင်လူတွေအတွက် အမြတ်အဖြစ် ပြန်ပေးတယ်။ အစပိုင်းမှာ အမြတ်ထုတ်လို့ရတာ၊ ငွေပြန်ထုတ်လို့ရတာတွေကြောင့် လူတွေက ပိုယုံလာကြပါတယ်။
ဒါဟာ Ponzi Scheme တွေရဲ့ အန္တရာယ်အရှိဆုံးအချက်ပါ။
အစပိုင်းမှာ တကယ်ငွေရနိုင်ပါတယ်။
လိမ်လည်မှုဆိုတိုင်း ငွေထည့်လိုက်တာနဲ့ ချက်ချင်းပျောက်သွားတာ မဟုတ်ပါဘူး။ တချို့ Ponzi Scheme တွေက အချိန်အတော်ကြာအောင် အမြတ်ပုံမှန်ပေးနိုင်ပါတယ်။ အဲဒီလိုပေးနိုင်တာကြောင့်ပဲ လူအများ ယုံကြည်သွားကြတာပါ။
အမြတ်ရလာသူတွေက အရင်းပြန်မထုတ်တော့ဘဲ အမြတ်ကိုပါ ထပ်ပေါင်းရင်းနှီးမြှုပ်နှံကြတယ်။ တချို့က အိမ်မှာရှိတဲ့ စုငွေတွေ ထပ်ထည့်တယ်။ တချို့က ရွှေရောင်းပြီး ထည့်တယ်။ တချို့က ကား၊ အိမ်ခြံမြေ စတဲ့ပစ္စည်းတွေ ရောင်းပြီးပါ ထည့်လာနိုင်တယ်။ ကိုယ်ယုံကြည်ရတဲ့ မိသားစုဝင်၊ ဆွေမျိုး၊ မိတ်ဆွေတွေကိုလည်း ခေါ်လာကြပါတယ်။
ဒီလိုနဲ့ ငွေကြေးပမာဏ ကြီးလာပါတယ်။
ဒါပေမယ့် Ponzi Scheme မှာ အခြေခံပြဿနာတစ်ခုရှိပါတယ်။
လူသစ်တွေ အမြဲတမ်း ပိုဝင်နေမှသာ စနစ်က ဆက်လည်ပတ်နိုင်တာပါ။
တစ်နေ့မှာ လူသစ်ဝင်နှုန်း လျော့သွားမယ်။ ငွေအသစ်ဝင်လာတာ နည်းသွားမယ်။ တစ်ချိန်တည်းမှာ အရင်လူတွေက အမြတ်နဲ့အရင်းကို ပြန်ထုတ်ချင်လာကြမယ်။
အဲဒီအချိန်မှာ ပြန်ပေးစရာ ငွေမလုံလောက်တော့ပါဘူး။
အစပိုင်းမှာတော့ “System ပြင်နေပါတယ်”၊ “Banking Error ဖြစ်နေပါတယ်”၊ “ငွေထုတ်သူများလို့ ခဏစောင့်ပါ”၊ “Account Verification လုပ်နေပါတယ်” စတဲ့အကြောင်းပြချက်တွေ ပေးလာတတ်ပါတယ်။
နောက်ပိုင်း ငွေထုတ်ခွင့်ကန့်သတ်လာနိုင်တယ်။ Withdrawal အတွက် အခွန်၊ Service Fee၊ Unlock Fee စသဖြင့် ငွေထပ်တောင်းလာနိုင်တယ်။ နောက်ဆုံးမှာ Website ပျောက်သွားတာ၊ App ဝင်မရတော့တာ၊ Group ပိတ်သွားတာ၊ တာဝန်ရှိသူတွေ ဆက်သွယ်မရတော့တာမျိုး ဖြစ်လာနိုင်ပါတယ်။
အဲဒီအချိန်ရောက်မှ Ponzi Scheme ဖြစ်နေမှန်း သိရပေမယ့် နောက်ကျသွားတတ်ပါတယ်။
Ponzi Scheme တစ်ခုကို စောစောသတိထားနိုင်ဖို့ အရေးကြီးဆုံးအချက်က “အမြတ်ဘယ်ကရသလဲ” ဆိုတာ မေးဖို့ပါ။
တကယ်ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုတိုင်းမှာ အန္တရာယ်ရှိပါတယ်။ စီးပွားရေးအခြေအနေ၊ ဈေးကွက်အတက်အကျ၊ လုပ်ငန်းရလဒ် စတဲ့အချက်တွေကြောင့် အမြတ်ရနိုင်သလို အရှုံးလည်းရှိနိုင်ပါတယ်။
ဒါကြောင့်—
“အရှုံးလုံးဝမရှိဘူး”
“အရင်း ၁၀၀ ရာခိုင်နှုန်း အာမခံတယ်”
“လစဉ်အမြတ် ပုံသေသေချာပေါက်ရမယ်”
“ဘယ်လိုဈေးကွက်ဖြစ်ဖြစ် အမြတ်ရမယ်”
စတဲ့စကားတွေကို ကြားရရင် သတိထားသင့်ပါတယ်။
အထူးသဖြင့် အမြတ်နှုန်းက ပုံမှန်ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုတွေနဲ့ နှိုင်းယှဉ်ရင် အလွန်မြင့်မားနေပြီး ဘာလုပ်ငန်းကနေ ဘယ်လိုအမြတ်ရသလဲဆိုတာ ရှင်းရှင်းလင်းလင်း မပြနိုင်ဘူးဆိုရင် ပိုပြီးစစ်ဆေးသင့်ပါတယ်။
တချို့စနစ်တွေမှာ “လူသစ်ခေါ်လာရင် Commission ပေးမယ်”၊ “နှစ်ယောက်ခေါ်ရင် Level တက်မယ်”၊ “အသင်းဝင်များလေ Passive Income ပိုရလေ” စတဲ့ပုံစံတွေလည်း တွေ့ရတတ်ပါတယ်။ ဒီလို Recruitment ကို အဓိကထားတဲ့ စနစ်တွေမှာလည်း ငွေဘယ်ကရသလဲ၊ တကယ်ရောင်းချနေတဲ့ ကုန်ပစ္စည်း သို့မဟုတ် ဝန်ဆောင်မှုက ဘာလဲဆိုတာ သေချာစစ်ဆေးဖို့လိုပါတယ်။
နောက်တစ်ချက်က လူသိများတဲ့သူတစ်ယောက် ပါဝင်နေတာ၊ မိတ်ဆွေတစ်ယောက်က အမြတ်ရထားတာ၊ Social Media မှာ အမြတ်ထုတ်ပြထားတဲ့ Screenshot တွေများနေတာကိုသာ ကြည့်ပြီး မယုံသင့်ပါဘူး။
“သူတောင် ထည့်ထားတာပဲ”
“ကျွန်တော့်သူငယ်ချင်းက အမြတ်သုံးလတောင် ရပြီးပြီ”
ဆိုတာတွေက လုပ်ငန်းတစ်ခု တရားဝင်ကြောင်း၊ ရေရှည်တည်တံ့ကြောင်း သက်သေမဖြစ်ပါဘူး။ Ponzi Scheme တစ်ခုရဲ့ အစောပိုင်းမှာ ပါဝင်သူတချို့ အမြတ်တကယ်ရနေတာကပဲ နောက်လူတွေကို ဆွဲဆောင်နိုင်တဲ့ အဓိကနည်းလမ်း ဖြစ်ပါတယ်။
ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမယ်ဆိုရင် ကုမ္ပဏီနာမည်၊ လုပ်ငန်းမှတ်ပုံတင်ထားမှု၊ သက်ဆိုင်ရာလိုင်စင်၊ ရုံးလိပ်စာ၊ တာဝန်ရှိသူတွေ၊ ငွေကို ဘယ်လိုအသုံးပြုသလဲ၊ ဝင်ငွေနဲ့အမြတ် ဘယ်ကရသလဲ စတာတွေကို စစ်ဆေးသင့်ပါတယ်။
မိမိနားမလည်တဲ့ လုပ်ငန်းတစ်ခုကို “သူများတွေ အမြတ်ရနေလို့” ဆိုတဲ့အကြောင်းပြချက်တစ်ခုတည်းနဲ့ ငွေမထည့်သင့်ပါဘူး။
အရေးကြီးဆုံးက မိမိမဆုံးရှုံးနိုင်တဲ့ငွေကို မရင်းနှီးပါနဲ့။ အိမ်စရိတ်၊ ဆေးကုသစရိတ်၊ သားသမီးပညာရေးစရိတ်၊ အရေးပေါ်စုငွေ၊ ချေးယူထားတဲ့ငွေ စတာတွေကို အမြတ်မြင့်မယ်ဆိုတဲ့မျှော်လင့်ချက်နဲ့ စွန့်စားမထည့်သင့်ပါဘူး။
Ponzi Scheme တွေ အောင်မြင်ရတဲ့အကြောင်းရင်းက နည်းပညာမြင့်မားလွန်းလို့ချည်း မဟုတ်ပါဘူး။ လူတွေရဲ့ ယုံကြည်မှု၊ လောဘ၊ အခွင့်အရေးလက်လွတ်မှာကြောက်တဲ့စိတ် တွေကို ကောင်းကောင်းအသုံးချနိုင်လို့ ဖြစ်ပါတယ်။
“သူများတွေအကုန်ဝင်နေပြီ”
“ဒီနေ့နောက်ဆုံးပဲ”
“အခုမဝင်ရင် နောက်မှနောင်တရမယ်”
ဆိုတဲ့စကားတွေက စဉ်းစားဖို့အချိန်မပေးဘဲ အမြန်ဆုံးငွေထည့်အောင် ဖိအားပေးတဲ့ နည်းလမ်းတွေ ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။
ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုကောင်းတစ်ခုဟာ မေးခွန်းမေးတာကို မကြောက်ပါဘူး။ စာရွက်စာတမ်းစစ်တာကို မတားပါဘူး။ စဉ်းစားဖို့အချိန်ယူတာကြောင့် မိမိကို အပြစ်မတင်ပါဘူး။
ဒါကြောင့် “အမြတ်များများရမယ်” ဆိုတဲ့စကားကြားရင် အမြတ်ဘယ်လောက်ရမလဲဆိုတာထက်
“ဒီအမြတ်ကို ဘယ်ကရတာလဲ”
ဆိုတာကို အရင်မေးပါ။
တစ်ခါတလေ အလွန်ကောင်းလွန်းတဲ့ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုအခွင့်အရေးတစ်ခုဟာ တကယ်ကောင်းနေတာ မဟုတ်ဘဲ နောက်ဆုံးဝင်လာမယ့်သူရဲ့ငွေကို စောင့်နေတဲ့ Ponzi Scheme တစ်ခုသာ ဖြစ်နေနိုင်ပါတယ်။
အမြတ်မြင့်လေလေ မေးခွန်းများများမေးပါ။ အာမခံချက်များလေလေ သက်သေများများတောင်းပါ။ နားမလည်သေးရင် ငွေမထည့်ပါနဲ့။
ငွေရှာဖို့ခက်ပါတယ်။ မဆုံးရှုံးအောင် ကာကွယ်ဖို့ကလည်း ငွေရှာခြင်းလောက်ပင် အရေးကြီးပါတယ်။
မန္တလာ ဆရာမျိုး
